سیره عملی و رفتاری

آزاد نمودن بردگان توسط حضرت سجاد

در صدر اسلام، «بردگان» اسیران جنگی بودند که در جنگها (ع) شرکت میکردند. از نظر عقل کشتن چنین فردی که به قصد ریختن خون مسلمین و ایستادن در مقابل دعوت حق به مبارزه آمده، هیچ مانعی ندارد اما اسلام عزیز اولا راه را برای زنده نگهداشتن آنها باز گذاشته و ثانیا زمینه تربیت و آشنایی آنها با فرهنگ اسلامی و سپس آزاد ساختن آنها را از طرق مختلف فراهم ساخته است. یکی از این راهها قرار دادن ثوابهای هنگفت در آزاد ساختن «اسیر» است و دیگری قرار دادن آزادی اسیر به عنوان یکی از خصال «کفاره» که در موارد مختلف که «کفاره» در اثر ترک یا انجام کاری به گردن انسان مسلمان میآید، اولین آن «عتق»
[صفحه ۴۰۴]
یعنی آزادی یک برده معرفی شده است.
به هر حال اسلام و اولیاء الهی علما و عملا بهترین برخورد را با مساله «بردگی» نمودهاند. در این ارتباط حضرت سجاد (ع) هم با بیان ثوابهای هنگفت آزاد نمودن برده، مردم را به این کار خیر تشویق میکردند و هم خود با آزاد نمودن آنان به هر بهانه و مناسبتی، این عمل خیر را در جامعه رواج میدادند و از این مهمتر با خرید بردهها به صورت متعدد، آنان را در خانه خود نگهداری کرده و با تربیت آنها به صورت صحیح، موجب هدایت و سازندگی آنان را فراهم میساختند و البته سپس آنها را همگی در راه خدا آزاد میکردند.
اینک با نقل یک روایت در زمینه بیان ثوابهای آزاد نمودن برده که به تصدیق حضرت سجاد (ع) رسیده است، به یکی از سیرههای آن بزرگوار در زمینه «آزاد کردن بندگان» میپردازیم.
«سعید بن مرجانه» میگوید: از «ابوهریره» شنیدم که میگفت: «رسول خدا – صلی الله علیه و آله و سلم – دائما میفرمود: «هر کس برده مومنی را آزاد کند خداوند به هر قطعهای از بدن او، قطعهای از بدن این فرد را از آتش آزاد خواهد کرد، آری به دست، دست او را و به عوض پا، پای او را به عوض عورت، عورت او را آزاد خواهد کرد.»
حضرت علی بن الحسین (ع) فرمودند: آیا تو خود این حدیث را از «ابوهریره» شنیدی؟»
«سعید» گفت: آری.
در این هنگام حضرت امام فرمود: «مطرف» را – که یکی از غلامان خوشرو و با نمک او بود – صدا کنید. پس چون «مطرف» نزد حضرت ایستاد؛ فرمود: «برو که تو در راه خدا آزاد هستی!!» [۶۰۱].
آری حضرت سجاد (ع) در آزاد کردن بردهها مانند سایر اعمال خیر گوی سبقت را از دیگران ربوده بودند به گونهای که در تواریخ ذکر شده است که آن بزرگوار هزار بنده در راه خداوند متعال آزاد کردهاند. (چه اینکه برای حضرت امیرالمومنین علی بن ابیطالب (ع) نقل شد که هزار مملوک در راه خدا و
[صفحه ۴۰۵]
برای نجات از آتش از دستمزد حاصل از تلاش خود، آزاد نمود.) [۶۰۲].
در قسمتهای مربوط به «عفو و گذشت حضرت» تحت رقم (۴) و (۵) و در قسمت «ارتباط حضرت با زیردستان و بردگان» نمونههای بسیار جالب و عالی از برخی از عتقهای حضرت و آزاد ساختن کنیزان یا بردگان بیان گردیده است.
نکتهای که در مورد انجام این عمل صالح توسط حضرت زین العابدین (ع) بسیار قابل توجه و تحسین است این است که: برای آن حضرت قیمت برده مهم نبوده است و وجود اقدسش هر کجا موقعیت را برای عتق مناسب میدیدند، آن را انجام میدادند و لو بردهی مورد نظر، بسیار گران قیمت باشد.
«سعید بن مرجانه» میگوید: «حضرت علی بن الحسین (ع) قصد کرد یکی از بندگانش را که «عبدالله بن جعفر» را به او اعطاء کرده بود و قیمتش ده هزار درهم یا هزار دینار بود، آزاد کند.» [۶۰۳].
در اینجا یک سیرهی مستمرهی آن بزرگوار را در زمینه آزاد کردن بردگان که حاوی درسهای بزرگ سازندگی و حاکی از عظمت و وارستگی بی نظیر حضرت سجاد (ع) میباشد، مرور میکنیم:
امام صادق (ع) میفرمایند: «عادت حضرت علی بن الحسین (ع) این بود که هر گاه ماه مبارک رمضان داخل میشد هیچ عبد و امهای (برده و کنیز) را تنبیه نمیکرد و اگر آنها مرتکب گناه میشدند در دفتری یادداشت میفرمود که فلان برده گناه کرد و فلان کنیز گناه کرد در فلان روز و در فلان روز و آنها را عقوبت نمیفرمود. از این رو تمام عملکرد آنها را جمع میکرد. چونکه آخرین شب ماه رمضان فرامیرسید، آنها را دعوت میکرد و در اطراف خود آنها را جمع فرموده و آن دفتر را بیرون میآورد و ظاهر میساخت و بعد میفرمود: «ای آقای فلانی تو چنان و چنین کردی و من تو را تادیب نکردم، آیا به یاد داری؟!! او هم میگفت: «بلی یابن رسول الله.» تا به آخرین نفر از آنها میرسید و همه را به اقرار وامیداشت.
سپس حضرت در وسط آنان میایستاد و به آنها میفرمود: «صداهایتان را بلند
[صفحه ۴۰۶]
کنید و بگوئید: «ای علی بن الحسین!! هر آینه پروردگار تو نیز همه آنچه تو انجام دادهای بر تو احصاء کرده است، چنانکه تو آنچه ما عمل کرده بودیم بر ما احصاء نمودی. و در نزد او کتابی است علیه تو که به حق گویا میباشد، و هیچ کوچک و بزرگی که تو انجام دادهای را فروگذار نکرده و همه را احصاء کرده است. و مییابی جمیع آنچه را که انجام دادهای که نزد او حاضر است، چنانکه ما جمیع عملکرد خود را نزد تو حاضر یافتیم. حال که چنین است پس ببخش و درگذر همچنانکه امید عفو از ملیک داری و دوست داری که «ملیک» از تو در گذرد.»
تو از ما در گذر تا او را بخشنده بیابی و او را در ارتباط با خودت «رحیم» و برای خودت «غفور» و «بخشنده» بیابی و هرگز پروردگار تو به هیچ کس ظلم نمیکند. همچنانکه نزد تو کتابی است که علیه ما به حق گویا است و هیچ صغیری و کبیری از آنچه ما انجام دادهایم را فروگذار نکرده همه را احصاء کرده است.
ای علی بن الحسین ذلت مقام خودت را در نزد پروردگار حکیم عادل که هرگز به اندازهی مثقال حبهای از خردل ظلم نمیکند، به یادآور و او این اندازهی کوچک از عملکرد تو را در روز قیامت حاضر خواهد کرد و خداوند به عنوان حسابگر دقیق و شاهد مطلق کفایت میکند. پس در گذر و ببخش تا «ملیک» از تو در گذرد و ببخشد. هر آینه او خود میفرماید: «باید ببخشید و در گذرید، آیا دوست نمیدارید که خداوند شما را بخشد.» [۶۰۴].
امام صادق (ع) میفرمایند: «حضرت با صدای بلند این مطالب را علیه خود فریاد میکرد و به آنها نیز تلقین میفرمود و آنها نیز با صدای بلند فریاد میکردند و این در حالی بود که او در بین آنها ایستاده بود و گریه میکرد و نوحه مینمود و میگفت:
«پروردگارا تو خود ما را امر فرمودی که از هر کس که به ما ظلم کرده در گذریم، ما که به خود ظلم کردیم و اینک ما از هر کس به ما ظلم کرده بود در گذشتیم، پس تو نیز از ما در گذر که تو از ما و از همه مامورین اولی میباشی. و تو امر فرمودی که ما سائلی را از درهای خود نرانیم و اینک همه به عنوان «نیازمند» و «مسکین» به خدمت تو آمدهایم و به باب تو و در آستانه تو سر مسکنت فرود آوردهایم، آری از تو
[صفحه ۴۰۷]
طلب میکنیم لطف تو را و معروف و عطاء تو را، پس با این امور بر ما منت بگذار و ما را مایوس مفرما که تو به این مطلب از ما و همه مامورین اولی هستی. ای خدای من کرم نمودی، به من هم کرم فرما چرا که اینک از سوال کنندگان درگاه تو هستم، تو خود معروف را جود و بذل فرمودی پس مرا نیز با اهل معروف و انعام خود مخلوط نما، ای کریم!!»
بعد حضرت رو به آن گروه از بردگان و کنیزان میفرمود و میگفت: «من همه شما را بخشیدم آیا شما مرا میبخشید؟!! و از آنچه از من نسبت به شما از بد رفتاری سر زده در میگذرید؟ که من مالک بدی بودم مالکی لئیم و ظالم ولی خود مملوکی هستم برای ملیکی کریم که جواد و عادل و محسن و فضیلت بخش است.»
آنها همگی در پی این درخواست بزرگوارانه حضرت میگفتند: «ای سید و آقای ما، ما همگی از تو در گذشتیم ولی تو کوچکترین بدی نکردهای.»
پس به آنها میفرمودند: «همگی بگوئید: «خداوندا از علی بن الحسین در گذر همچنانکه او از ما در گذشت. و او را از آتش آزاد بفرما همچنانکه او ما را از بردگی آزاد کرد.» آنها هم این را میگفتند و هر بار میفرمود: «اللهم آمین رب العالمین»
بعد میگفت: «بروید که از شما در گذشتم و گردنهایتان را آزاد کردم، بدین امید که خداوند از من در گذرد و گردن مرا نیز آزاد کند.» و سپس همه آنها را آزاد میکرد.

فردا که روز «عید فطر» فرا میرسید به بعض آنها جوایز ارزندهای که آنها را مصونیت بخشیده و از آنچه نزد مردم است بینیاز کند، هدیه میکرد. و هیچ سالی نبود مگر اینکه در آخرین شب از ماه رمضان مابین بیست نفر، کمتر یا بیشتر، را آزاد میکرد.
و حضرت میفرمود: برای خداوند متعال در هر شب از شبهای ماه رمضان به هنگام افطار هفتاد هزار هزار آزاد شده از آتش هست که همگی مستحق کامل برای آتش بودهاند و چون شب آخر از ماه رمضان فرا رسد در آن به مانند آنچه در جمیع شبها آزاد کرده، آزاد میفرماید و من دوست دارم که خداوند مرا چنین ببیند که بردههایی که در ملک خود دارم در دار دنیا، آنها را آزاد کردهام. بدین رجاء و امید که او نیز مرا از آتش آزاد کند!!
آری حضرت علی بن الحسین (ع) هیچ خادمی را برای بیش از یک
[صفحه ۴۰۸]
سال کامل استخدام نکرد و چنین بود که هر گاه بندهای را در اول یا وسط سال مالک میشد، هر گاه شب عید فطر میشد او را آزاد میساخت و افراد دیگری را در سال دوم به جای آنها قرار میداد و بعد آنها را نیز همچنین آزاد میکرد تا اینکه به خداوند متعال ملحق شد.
«اساسا حضرت بندههای سیاهی را میخرید که به آنها هیچ نیازی نداشت ولی آنها را به «عرفات» میآورد و به وسیله آنها خللها و کمبودها را جبران میکرد و هر گاه از «عرفات» به سوی «منی» «مکه» کوچ میکرد همه آنها را نیز آزاد میساخت و به آنها جوایزی از مال هدیه میداد.» [۶۰۵].
این سیره مستمرهی حضرت زین العابدین (ع) در آزاد سازی بردگان مشتمل بر نکات ارزنده اخلاقی معنوی و حاکی از نهایت بزرگواری و عرفان حضرت میباشد و میطلبد پیرامون آن بدقت مطالعه کرد تا از آن استفاده برد و برای زندگی اجتماعی خود از آن بهرهمند گردید.
رگرفته از کتاب اسوه کامل زندگی نامه امام سجاد (ع) نوشته آقای محمد محسن دعایی

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *