اصحاب و شاگردان

ابوحمزه ثمالی همراه با نجوای امام سجاد (ع)

ابوحمزه ثمالی همراه با نجوای امام سجاد (ع)
حضرت امام سجاد علیه السلام در طول زمان سی و چهار ساله امامت خویش، آن هم در وضعیتی با آن درجه از سختی که بیست سال حکومت جابرانه حجاج بر عراق، نمونه بارز آن است، توانست رمقی نو به فکر تشیع داده و آن را به جریانی مطرح در جهان اسلام تبدیل نماید. حرکتی که اوج آن را در دوران پس از وی و در زمان امامت امام باقر و امام صادق علیهماالسلام شاهدیم.از جمله روش ها و رویکردهایی که امام سجاد علیه السلام برای بازگرداندن مسلمین به حقیقت اسلام مورد استفاده قرار داد، بیان عقاید راستین اسلام در قالب دعا بوده است کتاب مشهور «صحیفه سجادیه» تنها بخشی از مجموعه عظیم به یادگار مانده از نجواها و راز و نیازهای آن حضرت با پروردگار خویش است. در این میان اما دعای ابوحمزه ثمالی جایگاهی ویژه یافته و در میان شیعیان از شهرت بسیاری برخوردار شده است. در بیان این دعا، از ابوحمزه روایت شده که امام سجاد علیه السلام در ماه رمضان بخش بیشتری از شب را عبادت می کرد و چون وقت سحر می رسید، این دعا را قرائت می نمود. ابوحمزه از اصحاب خاص امام سجاد علیه السلام و اهل کوفه بود و علت شهرت او به “ثمالی” سکونت او در محله اقامت قبیله ثماله از تیره “ازد” است. درباره میزان نزدیکی او به امام سجاد علیه السلام و اعتماد آن حضرت به وی، کافی است بدانیم که او از کسانی است که از مکان دفن امیرالمومنین علیه السلام آگاهی داشته و با امام علیه السلام به زیارت آنجا رفته است. (علی محدث زاده، اصحاب امام صادق علیه السلام، ص ??( ابوحمزه یار و همراه چهار تن از امامان بزرگوار بوده است و از معارف و دریای بی کران علم ایشان استفاده می نموده است ، در زیر به طور خلاصه از جلوه های زندگانی این یار بزرگ ائمه اطهار مطالبی می آوریم .
همراه امام باقر علیه السلام :

ابوحمزه ثمالی روزی در یک مسافرتی ابوحمزه با امام باقر علیه‏السلام همکجاوه بود. آن‏ها برای استراحت از کجاوه پیاده شدند و بارشترها را برزمین گذاردند. امام باقر علیه‏السلام بعد از اندکی قدم زدن، نزد ابوحمزه آمد و با او دست داد. ابوحمزه گفت: «فدایت شوم! من الآن در کجاوه همراه شما بودم، چه طور دوباره با من دست می‏دهید؟»امام فرمود:«مگر نمی‏دانی که چون مؤمن گردشی کند و سپس با برادرش دست دهد، خداوند توجه خود را به سوی آن‏ها می‏افکند و پیوسته به آن‏ها رو می‏کند و به گناهانشان خطاب می‏کند: از آن‏ها فرو ریزید! ای ابوحمزه! بعد از این فرمان، گناهانِ هردو مانند برگ درختان فرو می‏ریزند و آن‏ها خالی از گناه از همدیگر جدا می‏شوند.»(۱)
همراه امام صادق علیه‏السلام :

ابوحمزه مورد عنایت ومحبت پیشوای ششم بود. روزی ابوحمزه در قبرستان بقیع بود که شخصی آمد و گفت: ای ابوحمزه! مولای خودت را اجابت کن! ابوحمزه با شنیدن این فرمان، بدون هیچ معطلی به دنبال آن شخص راه افتاد و به محضر امام رسید. او متوجه شد که امام صادق علیه‏السلام منتظر اوست. امام به ابوحمزه فرمود: «ای اباحمزه! ما وقتی تو را می‏بینیم، آرامش می‏یابیم.»(۲)
ابوبصیر، یار دیرین و صمیمی ابوحمزه نقل می‏کند: روزی به محضر امام صادق علیه‏السلام مشرف شدم. امام علیه‏السلام در ضمن گفت و گو از من سؤال کرد:
ـ ابوحمزه ثمالی چه طور است، چه کار می‏کند؟
ـ ابوحمزه را وقتی ترک کردم، مریض و بدحال بود.
ـ موقعی که به پیش او رفتی، سلام مرا به وی برسان و بگو: در فلان ماه و فلان روز مرگ تو فرا می‏رسد و زندگانی را به درود خواهی گفت.
ـ فدایت شوم! به خدا سوگند! او یکی از دوستان و شیعیان خالص شماست و ما به او انس گرفته‏ایم.
ـ راست می‏گویی! اما آن موقعیّت و منزلتی که او در نزد خداوند و پیش ما دارد، برایش بهتر است.
ـ ای فرزند رسول خدا! آیا شیعه شما در روز قیامت با شما خواهد بود؟
ـ بلی؛ اگر از نافرمانی خداوند بترسد، مراقب دستورهای پیامبرش باشد و از ارتکاب گناهان خودداری ورزد، حتماً در درجات بهشت با ما خواهد بود.(۳)
کلام امام رضا علیه‏السلام :

امام رضا علیه‏السلام در مورد ابوحمزه ثمالی می‏فرماید: «ابوحمزه ثمالی در روزگار خود مانند لقمان حکیم بود. او به چهار نفر از ما (ائمّه علیهم‏السلام ) خدمت کرده است؛ علی‏بن الحسین، محمدبن‏علی، جعفربن محمد علیهم‏السلام و اندکی هم در عصر امامت امام موسی بن جعفر علیه‏السلام . یونس بن عبدالرحمن هم سلمان روزگار است.»(۴) در بعضی از عبارات از ابوحمزه به عنوان «سلمان عصر» تعبیر شده است.
درآینه اهل نظر:

۱ ـ شیخ صدوق قدس‏سره ، بزرگترین محدث شیعه می‏نویسد: «ابوحمزه ثابت بن دینار ثمالی شخصی مورد اعتماد و عادل است. او با چهار امام معصوم علیهم‏السلام رفت و آمد داشت. وی در سال ۱۵۰ هجری از دنیا رفت.»(۵)
۲ ـ ابوالعباس نجاشی، رجال شناس معروف قرن پنجم می‏گوید: «ابوحمزه ثمالی کوفی فرزند ابی‏صفیّه و شخصی مورد اعتماد است. او مورد حمایت طایفه آل مهلّب بود. فرزندان وی: نوح، منصور و حمزه همراه زیدبن علی علیه‏السلام به شهادت رسیدند. او با چهار امام درعصر خویش رابطه داشته و روایات آنان را نقل کرده است. ابوحمزه از برجسته‏ترین، شایسته‏ترین و مطمئن‏ترین اصحاب ما درحدیث و روایت می‏باشد. اهل سنّت از وی روایت
امام رضا علیه‏السلام : ابوحمزه ثمالی در روزگار خود مانند لقمان حکیم بود ، را نقل کرده‏اند. کتاب‏های تفسیر قرآن، نوادر و رساله حقوق امام سجاد علیه‏السلام از وی به یادگار مانده است. او در سال ۱۵۰ هجری درگذشت.»(۶)
۳ ـ شیخ طوسی درکتاب فهرست می‏گوید: ثابت بن دینار ـ که کنیه او ابوحمزه ثمالی می‏باشد.ـ یکی از محدثین مورد اعتماد ماست و کتاب حدیث دارد و کتاب نوادر و کتاب زهد هم از آثار اوست. شیخ طوسی همچنین در رجال خویش ضمن شمردن نام وی در ردیف اصحاب امام چهارم، پنجم، ششم و هفتم علیهم‏السلام می‏گوید: در این که آیا ابوحمزه زمان امامت امام کاظم علیه‏السلام را درک کرد، یانه؟ اختلاف است ولی از سه امام قبلی روایت نقل کرده است.»(۷)
۴ ـ محمدبن اسحاق ندیم در کتاب ارزشمند «الفهرست» در مورد ابوحمزه ثمالی می‏نویسد: «کتاب تفسیر تألیف ابوحمزه ثمالی می‏باشد. وی از پیروان علی علیه‏السلام و از شخصیتهای نجیب و مطمئن روزگار خویش بود. او با ابوجعفر علیه‏السلام رابطه نزدیک داشت.»(۸)
در منظر اهل سنّت

۱ ـ محمد بن اسماعیل بخاری (۱۹۴ـ۲۵۶ ه•• .ق) در کتاب «التاریخ الکبیر»، در شرح حال ابوحمزه ثمالی می‏گوید: «ثابت ابن ابی‏صفیه، ابوحمزه ثمالی از اهالی کوفه و تحت حمایت مهلّب بود. وی از ذاذان، عکرمه و ابی‏جعفر الباقر حدیث نقل کرده است. ابونعیم و وکیع از شاگردان وی می‏باشند که از او حدیث شنیده‏اند.»(۹)
۲ ـ ابن حجرعسقلانی مصری شافعی (۷۷۳ـ۸۵۲ ه•• .ق) بعد از ذکر سخنان فوق، از قول ابن سعد نقل می‏کند: ابوحمزه در زمان خلافت ابوجعفر منصور دوانیقی ـ دومین خلیفه عباسی ـ از دنیا رفت. ابن حجر نظر علمای اهل تسنّن در باره ابوحمزه و احادیث، اساتید و شاگردان وی را مفصّل نقل می‏کند و او را به علت این که از شیعیان تندرو می‏باشد، مورد بی‏مهری قرار می‏دهد. ابن حجر احادیث ابوحمزه را به خاطر سخنان او علیه خلفا غیر متین دانسته و ازقول دانشمندان غیر شیعی وی را تضعیف می‏کند و مورد اعتماد و اطمینان نمی‏داند.(۱۰)
ابن ماجه، محدث مشهور اهل سنت، در کتاب الطهاره از او حدیث نقل کرده است. (باقر شریف قرشی، تحلیلی از زندگانی امام سجاد علیه السلام، صص ??? و ???(
البته آنان هیچ گونه نقض و ایراد منطقی و استدلالی که با آن بتوان بر احادیث و شخصیت ابوحمزه خدشه کرد، در کتب خود نقل نکرده‏اند. عاملی که سبب آشفتگی و بی‏مهری شدید آنان نسبت به شخصیت والای این فقیه شیعی شده است و آن را دلیل بر تضعیف ابوحمزه و تردید در صداقت و ایمان وی شمرده‏اند، استقامت در تشیّع و پیروی مخلصانه از مولای متقیان، امام‏علی علیه‏السلام می‏باشد.(۱۱) با این حال آن‏ها در کتابهای متعدد خویش از کلمات و احادیث ابوحمزه ثمالی سود جسته و بهره برده‏اند. ما برای آشنایی بیش‏تر خوانندگان عزیز، با عظمت ابوحمزه و اطلاع از شخصیت فراگیر این دانشمند برجسته جهان حدیث و تفسیر، نگاهی کوتاه و گذرا به احادیث ابوحمزه در منابع غیر شیعی می‏اندازیم. قندوزی حنفی در «ینابیع الموّده»، ابن ماجه در «سنن»، طبرانی در «معجم کبیر»، ابن هیثمی در «مجمع الزواید» و سایر محدثین و دانشمندان اهل سنت روایت‏های ابوحمزه را نقل کرده‏اند. ما به عنوان نمونه فقط یک مورد از احادیث وی را در رابطه با فضیلت امام علی علیه‏السلام و غیبت حضرت مهدی(عجل اللّه تعالی فرجه) از آن منابع نقل می‏کنیم: ابوحمزه ثمالی از سعیدبن جبیر و او از ابن عباس چنین نقل می‏کند: «پیامبر بزرگوار اسلام فرمود: علی بعد از من، امام امّت است و قائم منتظر از نسل علی است؛ همان کسی که زمین را پراز عدل و داد خواهد کرد، بعد از آن که از ظلم و جور پرخواهد شد. قسم به آن کسی که مرا به حق مبعوث فرمود ـ تا مردم را بشارت داده و از عذاب خدا بترسانم.ـ آنان که در امامت وی در زمان غیبت ثابت و استوار خواهند بود از «کبریت احمر» کمیاب‏تر هستند. جابرابن عبداللّه انصاری در این هنگام به پا خاست وعرض کرد: یارسول اللّه! مگر فرزند قائم تو غیبت خواهد داشت؟! پیامبر صلی‏الله‏علیه‏و‏آله فرمود: بلی. قسم به پروردگارم! مطمئنَّاً خداوند اهل ایمان را آزمایش خواهد کرد و در این آزمایش کفّار هلاک خواهند شد. ای جابر! این غیبت طولانی یکی از اسرار الهی است و از نظر بندگان خداوند، آن سرّ مخفی است. مبادا در این امر شک کنی؛ زیرا شک و تردید در کارها و افعال پنهان و آشکار خداوند متعال، مساوی با کفر است.»(۱۲)
پدر سه شهید:

ابوحمزه پنج پسر صالح داشت. سه نفر از فرزندان او: نوح، منصور و حمزه همراه زید بن علی بن الحسین علیه‏السلام قیام کردند و علیه حکومت جبّار امویان در کوفه دست به شورش زدند. در این قیام شیعیان کوفه با زید بیعت کردند. سه فرزند ابوحمزه از شاخص‏ترین چهره‏های آن قیام شمرده می‏شدند. آن‏ها درکنار فرزند دلیر امام سجاد علیه‏السلام علیه ظلم مبارزه کردند. هنگامی که جنگ به اوج خود رسید و یاران زید بن علی علیه‏السلام احساس ضعف و شکست کردند، بسیاری از آنان بیعت را شکسته و فرار کردند. فقط عدّه اندکی در اطراف زید باقی ماندند، که از جمله آنان نوح، منصور و حمزه؛ فرزندان ابوحمزه ثمالی بودند. آنان تا آخرین لحظه مقاومت کردند و تاپای جان ایستادند و در کنار پسرشجاع و غیرتمند پیشوای چهارم علیه‏السلام بعد از فداکاری‏های بسیار، به درجه رفیع شهادت نائل شدند. دو فرزند دیگر ابوحمزه: علی و حسین در زمان امام کاظم علیه‏السلام زنده بودند. آن دو در ردیف محدّثین و فقهای شیعه قرار دارند و از امام ابوالحسن موسی الکاظم علیه‏السلام و سایر ائمه علیهم‏السلام احادیث و روایاتی نقل کرده‏اند.(۱۳)
تألیفات و آثار

این محدّث بلند پایه و فقیه نام آور شیعه در طول عمر با برکت خویش، آثار متعددی را به عرصه فرهنگ و دوستداران معارف شیعی عرضه کرده‏اند. او احادیث بسیاری در موضوعات فقهی، تفسیری و عرفانی و در زمینه‏های آداب معاشرت، حقوق، اقتصاد اسلامی، حجّ، اصول دین و… را از ائمه علیهم‏السلام نقل کرده است. شاخص‏ترین آثار وی عبارت است از:
۱ ـ «تفسیر قرآن کریم»: ابن ندیم در فهرست خویش از آن یاد کرده است. اخیراً این کتاب به شکلی زیبا، توسط یکی از محققین محترم به زیور طبع آراسته گشته است.
۲ ـ کتاب «نوادر»: موضوع آن حدیث است و حسن بن محبوب آن را از ابوحمزه نقل کرده است.
۳ ـ کتاب «زهد»
۴ ـ رساله «حقوق امام زین العابدین علیه‏السلام » که در کتاب‏های امالی و من لایحضره الفقیه آمده است.
۵ ـ «دعای ابوحمزه ثمالی» که دارای عبارت‏های عرفانی و ملکوتی و مورد توجه اهل نظر بوده و شرح‏های متعددی بر آن نوشته شده است.
۶ ـ سایر ادعیه و زیارات که زینت بخش صفحات کتب ادعیه می‏باشد. آثار زرّین ابوحمزه در کتاب‏ها و منابع مهم شیعه و سنّی، در موضوعات گوناگون دیده می‏شود.(۱۴)
اساتید و شاگردان:

ابوحمزه ثمالی علاوه بر این که از مکتب پرفیض امام زین العابدین، امام باقر و امام صادق علیهم‏السلام استفاده برد؛ از محضر بزرگان صحابه و دانشمندان نامی عصر خویش نیز بهره‏مند شد که از جمله آن‏ها می‏توان از جابرابن عبداللّه انصاری، عبداللّه بن حسن علیه‏السلام ، سعیدبن جبیر و ابوبصیر نام برد. وی از آنان حدیث و تفسیر آموخته است. او همچنین معارف اهل‏بیت علیهم‏السلام را به شمار فراوانی از فقیهان و سایر شیعیان دانش طلب و علم دوست آموخته است. نویسنده معجم رجال الحدیث بیش از چهل نفر را نام می‏برد که در زمزه شاگردان ابوحمزه محسوب می‏شوند.
حسن بن محبوب، محمدبن مسلم، معاویه بن عمار، صفوان جمّال، حسن بن حمزه، هشام بن سالم، داودرقّی ابوایّوب، ابان بن عثمان، ابوسعید المکاری، ابن مسکان و حمادبن ابی‏طلحه بیاع السابری از شاگردان ابوحمزه هستند. بعضی از شاگردان او از ارکان شیعه و از یاران نزدیک ائمه اطهار علیهم‏السلام محسوب می‏شوند.
افول ستاره :

ابوحمزه ثمالی بعد از عمری ترویج مکتب والای تشیع، در سال ۱۵۰ ه•• .ق درشهر کوفه رخ در نقاب خاک کشید و جان به جان آفرین تسلیم کرد. بنابه گفته شیخ طوسی و نجاشی، ابوحمزه بعد از شهادت امام صادق علیه‏السلام (۱۴۸ ه•• .ق) و در زمان خلافت منصورعباسی، درسال ۱۵۰ ه•• .ق از دنیا رفت. اما از آنجا که ابن محبوب (متولد ۱۴۹ ه•• .ق) از وی احادیث زیادی رابلاواسطه نقل کرده است، به نظر می‏رسد ابوحمزه تا آخرین سال‏های خلافت منصور (۱۵۸ه•• .ق) زنده بود؛ تا امکان داشته باشد که ابن محبوب بتواند در ده سالگی از او حدیث شنیده باشد. در هر صورت، در تاریخ وفات وی اختلاف است.(۱۵) حسن ختام این مقاله چند حدیث نورانی است که ابوحمزه ثمالی راوی آن‏هاست.
بهترین مردم

امام زین العابدین علیه‏السلام فرمود: «مَنْ عَمِلَ بِما افْتَرَضَ اللّهُ عَلیهِ َفهُوَ مِنْ خَیرِالنّاس»(۱۶)
هرکس به واجبات الهی عمل کند، از بهترین مردم است.
پاداش شهید

امام صادق علیه‏السلام فرمود: «مَن ابْتَلی مِنَ المُؤمِنینَ بِبَلاءٍ فَصَبَرَ عَلَیْهِ کانَ لَهُ مِثْلُ اَجْرِ اَلْفَ شَهید»(۱۷) هرکس از مؤمنین به بلائی گرفتار شود و برآن صبر کند، معادل پاداش هزار شهید را خواهد داشت.
زکات

حضرت محمد صلی‏الله‏علیه‏و‏آله فرمود: «اِذا مُنِعَتِ الزَّکاهُ مَنَعَتِ الاَرْضُ بَرَکاتِها»(۱۸)
اگر مردم از دادن زکات خودداری کنند، زمین هم برکات خود را از آنان منع خواهد کرد.
تبعیض نژادی ممنوع!

امام زین العابدین علیه‏السلام فرمود: «لاحَسَبَ لِقُرَشیٍّ وَ لا عَرَبیّ اِلاّ بِتَواضُعٍ، وَ لا کَرَمَ اِلاّ بِتَقّْوی، وَ لا عَمَلَ اِلاّ بنیّهٍ»(۱۹)؛ قرشی بودن و عربی بودن مایه افتخار نیست، مگر این که شخص متواضع باشد. نیکوکاری و سخاوتمندی ارزش ندارد، مگر این که بر اساس تقوا باشد. هیچ عملی مورد قبول درگاه الهی نیست؛ جز این که نیّت خیر و خدایی همراه آن باشد.
ولایت:

ابوحمزه ثمالی می‏گوید: «روزی امام سجّاد علیه‏السلام به ما فرمود: کدام سرزمین بهتر است؟
گفتیم: خدا، پیامبر و فرزند رسول اللّه بهتر می‏داند. امام فرمود: بهترین مکان، بین رکن و مقام است. اگر مردی عمرِ حضرت نوح علیه‏السلام را داشته باشد؛ و (حداقلّ) ۹۵۰ سال عمر کند و روزها را روزه بگیرد و شب‏ها را در چنین مکان باعظمت نماز بخواند و به عبادت بپردازد، سپس در روز قیامت خداوند را ملاقات کند در حالی که به ولایت ما معتقد نباشد؛ این همه تلاش و زحمت و عبادت طاقت فرسا هیچ سودی برایش نخواهد داشت.»(۲۰)
پی‌نوشت‌ها:

۱۶ ـ الکافی، ج ۲، ص ۸۱٫
۱۹ ـ همان، ج ۱، ص ۴۷٫
۱۴ ـ من لایحضره الفقیه، ج ۲، ص ۴۵۹ و قاموس الرجال، ج ۲، ص ۴۴۴٫
۱۳ ـ اعیان الشیعه، ج ۴، ص ۱۰ و نامه دانشوران، ج۱، ص ۵۰٫
۱۸ ـ وسایل الشیعه، ج ۹، ص ۲۶٫
۱۵ ـ اعیان الشیعه، ج ۴، ص ۹٫
۱۲ ـ ینابیع الموّده، ج ۳، ص ۳۹۷٫
۱۰ – التهذیب التهذیب، ج ۲، ص ۷٫
۱۷ ـ همان، ص ۹۲٫
۱ ـ اصول کافی، ج ۲، ص ۱۸۰٫
۱۱ ـ الامام الصادق، اسدحیدر، ج ۳، ص ۵۱۷٫
۲ ـ سفینه‏البحار، ج ۲، ص ۴۴۰ و قاموس الرجال، ج۲، ص ۴۴۷٫
۲۰ ـ همان، ص ۱۲۲٫
۳ ـ معجم الرجال الحدیث، ج ۴، ص ۲۹۴ و سفینه البحار، مادّه حمز.
۴ ـ رجال کشی، ص ۳۳ و اعیان الشیعه، ج ۴، ص ۹٫
۵ ـ معجم الرجال الحدیث، ج ۴، ص ۲۹۲٫
۶ ـ رجال نجاشی، ص ۸۳٫
۷ ـ الفهرست، شیخ طوسی، ص ۹۰ و رجال شیخ طوسی، ص ۱۱۰، ۱۲۹، ۱۷۴، ۳۳۳٫
۸ ـ الفهرست، ابن ندیم، ص ۵۹٫
۹ ـ التاریخ الکبیر، ج ۲، ص ۱۶۵٫

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *