نقش تربیتی و ارشادی

امام سجاد علیه السلام و تبیین معارف الهی، در قالب دعا

دعا، پیوندی معنوی، میان انسان و پروردگار است که اثر تربیتی و سازندگی مهمی در روح انسان دارد، از این رو دعا، از دیدگاه
اسلام از جایگاه خاصی برخوردار است. با توجه به آن چه که قبلا نوشتیم، عصر امامت حضرت سجاد علیه السلام، عصری بود که
اختناق و خفقان سرتاسر جامعهی اسلامی را فراگرفته و حاکمان اموی، امام علیه السلام را [صفحه ۷۸ ] خانه نشین کرده و در خانهی
ایشان را به روی شیعیان، بسته و نمیگذاردند مردم، از معارف الهی حضرت، استفاده کرده، از نور تعالیم قدسیهاش، روشنایی گرفته
و در طریق خداشناسی، از گردنههای سخت و غیر قابل نفوذ، در امان بمانند. اما، امام زین العابدین علیه السلام همچون دیگر امامان
معصوم علیهم السلام، دست از رسالت خویش برنداشته و به حکم آگاهی به تمام روشهای بیانی و کلامی، بهترین وسیله و دستاویز
را برای نیل به اهداف عالی خود و نجات انسانها از فرورفتن در منجلاب جهل و گمراهی به کار گرفته، مردم را در برابر اعمال
جباران ستمگر که از راه حق، منحرف گشته و اصرار بر نابودی دین خدا ورزیده و آثار و احکام نبوت را به بازی گرفته بودند،
متجلی گشت؛ که بیشک، حتی از جهاد با شمشیر و نبرد « دعا و مناجات » مطلع و آگاه میکرد. این روش و طریقهی بیان، در قالب
صفحه ۴۳ از ۱۲۶
با سلاح گرم، مهمتر و مؤثرتر بود؛ چرا که امام علیه السلام، با این سبک از بیان، که تمام اندیشهها را به خود جلب کرد و توانست
جلوی سیل ویرانگر اعمال ستمگرانی را که به ناحق بر گردن مردم سوار شده بودند، بگیرد. این دعاها و مناجاتها به نام صحیفهی
سجادیه معروف است و پس از قرآن کریم و نهجالبلاغه بزرگترین و غنیترین گنجینهی گران سنگ حقایق و معارف الهی به
شمار میرود؛ به طوری که از گذشتههای دور، از طرف علما و دانشمندان برجستهی ما، اخت القرآن، انجیل اهل بیت علیهم السلام،
صحیفهی سجادیه در بین متقدمین، از توجه » ۱۵۲ ]. بنابراین، این ادعا که ] «. و زبور آل محمد صلی الله علیه و آله نام گرفته است
کافی برخوردار نبوده است. به طوری که شیخ طوسی در مصباح المتهجد و سید بن طاووس در اقبال از این کتاب و دعاهای آن
۱۵۴ ]، بیاساس ] « یادی نکردهاند و تنها در قرون اخیر، با رؤیایی که مرحوم مجلسی اول دید [ ۱۵۳ ]، به رواج و نشر آن اهتمام ورزید
است؛ چرا که برخلاف ادعای فوق، هم شیخ طوسی و هم سید بن طاووس برخی از این ادعیه را در کتابهای مذکور آوردهاند.
۱۵۵ ]. [صفحه ۷۹ ] صحیفهی سجادیه گذشته از این که شامل راز و نیاز با معبود و بیان حاجت در پیشگاه وی میباشد، دریای ]
بیکرانی از علوم و معارف اسلامی است که ضمن آن مسائل عقیدتی، فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و پارهای از احکام شرعی و قوانین
طبیعی در قالب دعا مطرح شده است. در اهمیت و ارزش این دعاها همین بس که علاوه بر شیعیان، اهل سنت نیز این ادعیه را در
کتابهای خود آوردهاند [ ۱۵۶ ]؛ و این حاکی از آن است که این دعاها در درون جامعه آن روز نفوذ خاصی داشته؛ چندان که هر
دو فرقه، از آنها به عنوان راهی به سوی خدا و رابطی میان خالق و مخلوق استفاده کردهاند. به دلیل اهمیت و اعتبار کم نظیر
صحیفهی سجادیه در تاریخ اسلام، شرحهای بسیاری بر این کتاب به زبانهای عربی و فارسی، نوشته شده است. مرحوم علامه شیخ
[ آقا بزرگ تهرانی، در کتاب ارزشمند الذریعۀ حدود پنجاه شرح را (غیر از ترجمهها) بر صحیفهی سجادیه نام برده است. [ ۱۵۷
علاوه بر شرحها، گروهی از نویسندگان و دانشمندان در گذشته و حال، ترجمههای متعددی بر صحیفهی سجادیه نگاشتهاند که
تعدادی از آنها در سالهای اخیر چاپ و منتشر شده است. امامان معصوم علیهم السلام و خاندان و شیعیان آنان، نسبت به صحیفهی
سجادیه عنایت خاصی داشته و آن را به سندهای متعدد روایت کردهاند. [ ۱۵۸ ] و بر نوشتن، تعلیم و تدریس آن همت گماشتهاند.
علاوه بر این، عدهای از علمای شیعه در کتابهای حدیث جستجو کردهاند تا دعاهای امام سجاد علیه السلام که در صحیفهی مشهور
نیامده است، جمع آوری نمایند که در نتیجه، صحیفهی سجادیه ثانیه، ثالثه، و… نوشته شده است که مجموعا با صحیفهی سجادیه
مشهور، شش صحیفه میشوند و برخی از آنها بیش از ۱۸۰ دعا را شامل میشوند. [ ۱۵۹ ]. [صفحه ۸۰ ] صحیفهی سجادیه معروف
است. [ ۱۶۱ ]. در میان دعاهای صحیفهی سجادیه، تعبیر « صحیفهی کامله [ ۱۶۰ ] سجادیه » مشتمل بر ۵۴ دعاست که موسوم به
بسیار تکرار شده است. کمتر دعایی است که این عبارت را نداشته باشد؛ و در اول و وسط و آخر ،« صلوات بر محمد و آل محمد »
دعاها تکرار شده است. زمانی که حتی نام گذاری اشخاص به اسم علی، از طرف حکام بنیامیه، جرمی غیر بخشودنی بود و سب
امام علی علیه السلام وسیلهای برای نزدیکی به دستگاه حکومت به حساب میآمد، به کار بردن این عبارت، آن هم عبارت، تا این
اندازه، ارزش خود را به خوبی نشان میدهد. افزون بر اینها، فصاحت و بلاغت صحیفه سجادیه نیز قابل توجه است. ابنشهرآشوب
در فصلی که در آن معجزات امام علی بن الحسین علیه السلام را بیان میکند، مینویسد: و ذکر فصاحۀ الصحیفۀ الکاملۀ عند بلیغ فی
البصره فقال: خذوا عنی حتی املی علیکم و اخذ القلم و اطرق رأسه فما رفعه حتی مات. [ ۱۶۲ ]. در بصره نزد دانشمندی زبان آور
سخن از فصاحت صحیفهی کامله به میان آمد، او گفت: از من فرا گیرید تا بر شما مانند آن را املا کنم و قلم به دست گرفت و سر
به زیر افکند. پس سر بلند نکرد تا مرد.
برگرفته از کتاب نقش امام سجاد علیه السلام در رهبری شیعه نوشته: محسن رنجبر

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *